Hoe kan het tekort aan arbeidskrachten in de bouwsector worden aangepakt?

Op de Europese bouw- en installatiemarkt is het tekort aan arbeidskrachten behoorlijk ernstig en leidt dit tot hogere bouwkosten als gevolg van stijgende loonkosten.

Persoonlijk denk ik dat het tekort aan arbeidskrachten een van de belangrijkste‘trends’in de sector is. Deze trend wordt echter vaak overschaduwd door andere trends, zoals duurzaamheid, AI, prefabricage, digitalisering in het algemeen, enzovoort.

Het tekort aan arbeidskrachten is momenteel al behoorlijk ernstig. Zo wordt ongeveer de helft van alle Europese architecten bij de uitvoering van hun projecten gehinderd door een tekort aan arbeidskrachten. In Nederland is dit het hoogst: bijna 7 op de 10 architecten hebben hiermee te maken. Onder Europese aannemers zijn de cijfers ongeveer hetzelfde. Bij installateurs van verwarmings-, ventilatie- en airconditioningsystemen (HVAC) zijn de problemen nog ernstiger: ongeveer 60% geeft aan dat het tekort aan arbeidskrachten hun vermogen om projecten aan te nemen en uit te voeren ernstig belemmert. Duitse installateurs kampen met de grootste problemen: ongeveer driekwart van de installateurs heeft hiermee te maken. Last but not least lijkt het tekort aan arbeidskrachten het grootst te zijn onder schilders: maar liefst 9 op de 10 Duitse schilders geven aan dat zij te maken hebben met ernstige uitdagingen als gevolg van een tekort aan arbeidskrachten.

Waarom zijn de problemen dan zo ernstig? Ten eerste kampen tal van sectoren met een tekort aan arbeidskrachten, maar de bouwsector wordt bijzonder hard getroffen doordat een baan in de bouw over het algemeen niet als een aantrekkelijk beroep wordt gezien. Dit betekent dat de bouwsector, vooral in tijden van lage werkloosheid, moeite zal hebben om de beschikbare arbeidskrachten aan te trekken.

Bovendien ligt de pensioenleeftijd doorgaans ook lager (in ieder geval voor werkzaamheden op de bouwplaats), aangezien het hier meestal om een arbeidsintensieve sector gaat waar veel handmatig werk wordt verricht.

In Europa is er nog een factor die een negatieve invloed heeft op het aanbod van arbeidskrachten, namelijk de ‘vergrijzing’ of de ‘zilveren samenleving’ in Europa. Aangezien de demografische piramide in Europa aan de top zwaarder is (wat betekent dat er meer oudere generaties zijn dan jongere), is de instroom kleiner dan de uitstroom.

Gezien de relatief oudere bevolking in Europa leidt dit niet alleen tot een toename van het kwantitatieve tekort aan arbeidskrachten, maar ook tot een toename van het kwalitatieve tekort aan arbeidskrachten. De jongere generaties die de bouwsector binnenkomen, hebben veel minder ervaring dan de oudere generaties die de sector verlaten.

Over de vergrijzing gesproken: als we bijvoorbeeld naar schilders kijken, bestaat 24% van de totale beroepsbevolking in Europa uit babyboomers, 54% uit generatie X en slechts 21% uit generatie Y. Dit betekent dat er in het komende decennium een aanzienlijke uitstroom van werknemers zal plaatsvinden, zonder dat er voldoende nieuwe werknemers bijkomen. In sommige landen is dit nog extremer. In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld behoort 44% (!) van alle schilders tot de babyboomgeneratie, 40% tot generatie X en slechts 16% tot generatie Y.

Fig. 2: Leeftijdsverdeling van schilders: Europa versus het Verenigd Koninkrijk.

We hebben dus vastgesteld dat de problemen met het tekort aan arbeidskrachten nu al ernstig zijn en in het komende decennium nog zullen toenemen, tenzij er iets ingrijpends verandert.

Hoe kunnen we het tekort aan arbeidskrachten in de bouwsector dan aanpakken? Nou, er zijn twee mogelijke manieren.

Allereerst zouden we kunnen proberen het aandeel van arbeid te vergroten. Dit kan bijvoorbeeld worden bereikt door het beroep in de bouwsector aantrekkelijker te maken. In veel landen, zoals bijvoorbeeld in Nederland, zijn uitgebreide PR-campagnes gelanceerd om meer mensen voor de bouwsector aan te trekken. Helaas zijn de effecten tot nu toe op zijn best beperkt. Het moet gebeuren, maar het zal niet leiden tot een significante verandering. Of in ieder geval niet significant genoeg om de koers die we momenteel varen te wijzigen. Bovendien zou dit een geïntegreerde inspanning van de sector vereisen.

We zouden ook kunnen proberen werknemers uit andere sectoren aan te trekken en hen om te scholen. Gezien de krappe arbeidsmarkt in Europa zal het succes hiervan echter ook beperkt blijven. Het aantrekken van meer werknemers van buiten de EU zou een optie kunnen zijn, maar gezien de huidige politieke situatie en de geringere beschikbaarheid van gekwalificeerde buitenlandse werknemers is dit wellicht ook niet de oplossing om de negatieve trend van het tekort aan arbeidskrachten te keren.

Een andere mogelijke oplossing zou zijn om de productiviteit in de bouwsector aanzienlijk te verhogen. Als we echter kijken naar de ontwikkeling van de productiviteit in de bouwsector in het afgelopen decennium, met name in vergelijking met andere sectoren, is deze niet significant gestegen. Zelfs ondanks de sterke opmars van prefabricage en de inspanningen van fabrikanten om meer ‘gemakkelijk te monteren’ producten en oplossingen te produceren, is de productiviteit nauwelijks gestegen, of in ieder geval niet noemenswaardig.

De reden hiervoor? Welnu, als het om prefabricage gaat, gebeurt dit doorgaans buiten de bouwplaats, maar op een manier alsof het ter plaatse gebeurt. Dat betekent dat het werk min of meer hetzelfde blijft (met dezelfde arbeidsbehoefte), maar gewoon buiten de bouwplaats wordt uitgevoerd. Dit leidt tot beperkte productiviteitswinst. Bovendien bouwt een groot deel van de markt op een zeer traditionele manier, zonder gebruik te maken van prefabricage. Daarbovenop wordt een groot deel van de markt gedreven door renovatie, waar prefabricage geen rol speelt.

Wat betreft de ‘eenvoudig te installeren’ producten zijn er grote stappen gezet. De producten en projecten zelf worden echter steeds complexer, waardoor de voordelen van deze eenvoudiger te installeren producten grotendeels teniet worden gedaan. Een voorbeeld dat ik graag gebruik, is de vergelijking tussen wandgemonteerde gasketels en warmtepompen. Een ervaren installateur kan twee gasketels per dag installeren. De installatie van één warmtepomp kan echter wel twee tot drie dagen in beslag nemen, afhankelijk van de omvang van de aanpassingen die aan het verwarmingssysteem moeten worden uitgevoerd.

Om het tekort aan arbeidskrachten in de bouwsector aan te pakken, moeten er verbeteringen worden doorgevoerd op het gebied van het gebruik van prefabricage en de ontwikkeling van eenvoudig te installeren producten.

Als we beginnen met prefabricage, betekent dit dat dit proces verder geïndustrialiseerd moet worden. Net zoals Henry Ford de auto-industrie op zijn kop zette met de Ford Model T. Dit gebeurt nu al in de bouwsector, waar complete huizen, badkamermodules en installaties op een geïndustrialiseerde manier worden gebouwd, vaak met behulp van robotica. Het geproduceerde volume is echter nog niet groot genoeg om het tekort aan arbeidskrachten op korte tot middellange termijn op te vangen. Op lange termijn kan deze ontwikkeling, in ieder geval voor nieuwbouw, de arbeidsproductiviteit aanzienlijk verhogen.

Deze ontwikkeling, in combinatie met een verdere evolutie van ‘plug-and-play’-producten en -oplossingen, zou de beste manier zijn om het tekort aan arbeidskrachten in de toekomst op te vangen. Ook dit zou een oplossing voor de middellange tot lange termijn zijn.

Er zijn natuurlijk ook andere manieren om de arbeidsproductiviteit te verhogen. Zo kan digitalisering, zoals BIM, zorgen voor een soepeler en sneller bouwproces, met minder fouten en dus minder faalkosten, wat doorgaans ook een verlies aan arbeidsproductiviteit betekent. Bovendien kunnen ontwikkelingen zoals 3D-printen en robotica een aanzienlijke invloed hebben op de productiviteitsniveaus. Echter, vanwege het conservatieve karakter van de sector en het feit dat het merendeel van de gebouwen nog steeds op traditionele wijze wordt gebouwd, is de snelheid waarmee deze technologieën worden toegepast relatief laag (met uitzondering misschien van BIM). Bovendien moet de technologie nog veel verder worden ontwikkeld voordat we een aanzienlijke stijging van de acceptatiegraad zullen zien. Dit is dus ook een oplossing voor de middellange tot lange termijn.

Tot slot moeten we bij alle oplossingen om het tekort aan arbeidskrachten in de bouwsector aan te pakken, in gedachten houden dat een aanzienlijk deel van de markt betrekking heeft op renovatie. Op de renovatiemarkt zullen de meeste genoemde oplossingen slechts een beperkte of zelfs geen invloed hebben op het terugdringen van het tekort aan arbeidskrachten.