Het arbeidsprobleem in de Europese bouwsector

In de sector wordt al geruime tijd gesproken over een tekort aan arbeidskrachten, al ruim tien jaar. Begin jaren 2010 werd dit, naast digitalisering, prefabricage en duurzaamheid, gezien als een van de grote structurele uitdagingen. De verwachting was dat dit probleem zou worden opgelost – of op zijn minst gestabiliseerd – naarmate de sector zich moderniseerde.

Dat is niet gebeurd. In plaats daarvan is het tekort een vast gegeven geworden en is wat ooit een somber vooruitzicht was, uitgegroeid tot een dagelijkse operationele beperking. Dit is wat u moet weten.

Het tekort is wijdverbreid, maar niet overal even groot

Zoals altijd leidt het praten over één Europese arbeidsmarkt nergens toe. De situatie verschilt naargelang waar we kijken en welke sector we bekijken, maar het patroon is consistent: de vraag overtreft het aanbod.

Neem bijvoorbeeld Nederland, waar zo’n 69% van de aannemers aangeeft moeite te hebben om voldoende werknemers te vinden. Dat is geen marginaal probleem, maar een situatie waarin de meerderheid het moeilijk heeft. In Duitsland is het een soortgelijk verhaal, maar het wordt nog extremer als je naar specifieke beroepen kijkt. Bij schilders is het tekort zo groot als maar kan: 89%. Installateurs volgen niet ver achter met 76%.

Italië scoort veel lager: daar meldt ongeveer 24% een tekort. De druk is daar over het algemeen lager, maar de cijfers spreken nog steeds in het nadeel van de beroepen – 47% voor schilders en 37% voor installateurs. Een kwart en bijna driekwart zijn dus geenszins vergelijkbare drukniveaus, maar als we naar dezelfde sector kijken, is het duidelijk dat er snel extra mankracht nodig is… en wel snel.

De intensiteit verandert weliswaar, maar de richting blijft hetzelfde. Er is een tekort aan geschoolde arbeidskrachten, en in sommige sectoren is dat tekort zelfs nijpend.

Waarom het tekort aan bouwvakkers te voorzien was

Wat de situatie nog wat moeilijker te verwerken maakt, is hoe voorspelbaar het was en hoe duidelijk we het al van ver zagen aankomen. De sector weet het al jaren:

• er kwamen onvoldoende nieuwe werknemers op de arbeidsmarkt
• het personeelsbestand vergrijsde
• de bouwsector had moeite om te concurreren met andere sectoren

Dit kwam allemaal niet zomaar uit de lucht vallen. Maar in plaats van het roer om te gooien, is het probleem alleen maar erger geworden. Het gaat nu niet meer om één probleem, maar om meerdere structurele problemen die elkaar opstapelen.

Toenemende complexiteit van projecten, stagnerende productiviteit

Kijk eens naar het werk zelf. Gebouwen worden steeds complexer. Er zijn meer voorschriften, meer systemen en meer technische eisen. Dit alles betekent meer coördinatie, meer tijd en meer vakkennis per project.

Tegelijkertijd is de productiviteit niet meegegroeid. Uit onze gegevens blijkt heel duidelijk dat de productiviteit in de bouwsector, afgezet tegen de totale economie en de verwerkende industrie, relatief stabiel is gebleven.

Je hebt dus te maken met een verhouding waarbij er meer veeleisende projecten zijn, terwijl de output per werknemer gelijk blijft. Die kloof komt rechtstreeks ten laste van het personeel.

Renovatiewerkzaamheden zorgen voor een stijgende vraag naar arbeidskrachten

Daarnaast is er het soort werk dat de markt aandrijft. De groei komt niet voort uit eenvoudige en herhaalbare nieuwbouwprojecten. Zoals de zaken er nu voorstaan, komt de groei voort uit renovatie, die in het rapport wordt aangemerkt als een belangrijke drijvende kracht – en, niet onbelangrijk, een die arbeidsintensiever is.

Renovatiewerkzaamheden:

• is minder gestandaardiseerd
• verschilt per gebouw
• vereist meer handmatig ingrijpen

Dus net nu de arbeidsmarkt krapper wordt, richt de sector zich steeds meer op werkzaamheden waarvoor meer arbeidskrachten nodig zijn.

De beroepsbevolking vergrijst

De demografische realiteit is iets waar we het eerder ook al over hebben gehad. Een groot deel van de beroepsbevolking nadert de pensioengerechtigde leeftijd; zo’n 30 tot 40 procent van de bouwvakkers is 50 jaar of ouder.

Dat is geen geleidelijk proces. Dat is een probleem met de opleidingsstroom, want de komende jaren kunnen we verwachten dat zowel ervaren werknemers vertrekken als dat er minder vervangers op de arbeidsmarkt komen. En als die onevenwichtigheid blijft bestaan, zijn de tekorten niet langer van tijdelijke aard.

De bouwsector verliest de strijd om werknemers

Arbeidskrachten zitten bijna nooit stil… ze trekken meestal naar plekken waar de omstandigheden beter zijn. En in de bouw zijn de omstandigheden bijna nooit beter.

Uit onze gegevens blijkt dat er in de economie als geheel sprake is van een algemeen tekort aan arbeidskrachten, waardoor de instroom in de bouwsector wordt beperkt. Dus zelfs als er mensen beschikbaar zijn, kiezen ze niet per se voor deze sector. Wat betekent dit? De bouwsector put elk jaar uit een kleinere en krappere pool van arbeidskrachten.

Hoe een tekort aan arbeidskrachten de kosten opdrijft en vertragingen veroorzaakt

Als je dit allemaal bij elkaar optelt, krijg je een ernstige bottleneck die zich onmiddellijk voordoet en een domino-effect veroorzaakt. Maar waar leidt dat dan toe?

De arbeidskosten stijgen. De capaciteit staat onder druk, wat leidt tot langere doorlooptijden en vertragingen. De druk op de werkvloer neemt toe, waardoor de focus op de productie op korte termijn komt te liggen in plaats van op verbeteringen op lange termijn. En na verloop van tijd gaat dit ten koste van de kwaliteit – de cijfers wijzen vandaag de dag dan ook op een daling van de productiviteit als gevolg van een tekort aan geschoolde werknemers.

Zo ziet een mechanisme met beperkingen eruit: duurder, trager en minder efficiënt.

Als de vraag zou dalen, zou dit allemaal nog wel te overzien zijn. Maar dat is niet het geval, want Europa heeft nog steeds behoefte aan woningverbeteringen, energie-efficiënte aanpassingen en grootschalige renovaties. Met andere woorden: er is werk genoeg. Het vermogen om dit werk uit te voeren staat onder druk, want door de beperkte beschikbaarheid van arbeidskrachten moeten alle andere onderdelen van de puzzel zich hierop aanpassen. Tijdschema’s lopen uit, kosten stijgen en projecten lopen vertraging op of worden teruggeschroefd.

Vooruitblik

De sector negeert het probleem zeker niet, maar pakt het juist voortvarend aan. Maar structurele veranderingen zijn een werk van lange adem. Hier volgen enkele duidelijke richtingen die we kunnen inslaan:

• meer geprefabriceerde elementen om de hoeveelheid arbeid op de bouwplaats te verminderen
• toenemend gebruik van productiviteitshulpmiddelen (zoals robotica en exoskeletten)
• een hogere mate van standaardisatie en digitalisering
• consolidatie in de sector door overnames

Maar om het maar eens duidelijk te zeggen: de toekomst zal niet afhangen van meer mankracht, maar zal juist draaien om slimmere oplossingen. Daar valt niet omheen.

Conclusie

Het tekort aan arbeidskrachten in de bouwsector is niet nieuw, en het is ook geen tijdelijk verschijnsel. We zien dat het hardnekkig is en steeds nijpender wordt. We hebben er jarenlang over gesproken; nu gaan we ons ermee aan de slag maken en met de gegeven omstandigheden werken.