Waarom trekken opdrachtgevers hun investeringen in duurzaam bouwen terug?

Een paar jaar geleden was duurzaamheid een belangrijke drijfveer in de bouwsector. Projectontwikkelaars en aannemers pasten actief groene technologieën toe en opdrachtgevers waren meer dan bereid om in duurzame oplossingen te investeren. Vandaag de dag lijkt dat enthousiasme echter af te nemen. Gesprekken die vroeger draaiden om het realiseren van energieneutrale gebouwen of het gebruik van circulaire materialen, gaan nu steeds meer over kostenbesparingen, de haalbaarheid van projecten en risicobeperking.

Deze verschuiving is zorgwekkend – niet alleen voor bedrijven die toekomstbestendig willen zijn, maar ook voor de wereldwijde milieudoelstellingen. Volgens de meest recente gegevens neemt de bereidheid van klanten om te investeren in duurzaam bouwen in heel Europa af. Wat zit er achter deze terugval en wat kan de sector hieraan doen? Dit is wat u moet weten.

De cijfers spreken boekdelen

Toen duurzaamheid een hoge vlucht nam, leek het alsof niets het nog kon tegenhouden. Klanten stonden te popelen om aan groene normen te voldoen, nieuwe technologieën zorgden voor opschudding en de investeringen stroomden binnen. Maar nu neemt het tempo af, en investeringstrends, economische druk en stagnerende innovaties geven een duidelijke richting aan voor de sector.

Klanten investeren minder in duurzaamheid

In 2020 werd bij maar liefst 36% van de projecten duurzaamheid actief geïntegreerd, waarbij opdrachtgevers een vergelijkbare bereidheid tot investeren toonden. Momenteel bedraagt het aandeel milieuvriendelijke projecten 49%, en de verwachting is dat dit percentage tegen 2030 zal stijgen tot 58%. Maar de bereidheid om te investeren loopt daar niet mee gelijke tred. Eigenlijk bijna omgekeerd evenredig. We zien dat de cijfers in 2024 zijn gedaald tot 27%, en prognoses wijzen op een verdere daling tot 22% tegen 2030. Tegelijkertijd is het aantal projecten waarbij duurzaamheid weliswaar wordt ‘gevraagd, maar er niet in wordt geïnvesteerd’ toegenomen. Dit betekent dat klanten het belang van duurzaamheid wel erkennen, maar dat velen zich terugtrekken wanneer het moment komt om de cheque te tekenen.

Economische onzekerheid vormt een grote belemmering

Stijgende rentetarieven en inflatie zetten de begrotingen onder druk, waardoor investeringen in duurzaamheid op de lange termijn moeilijker te rechtvaardigen zijn. De oorlog in Oekraïne heeft de wereldwijde toeleveringsketens verstoord, wat gevolgen heeft voor de kosten van essentiële grondstoffen en de aardgasprijzen, waardoor traditionele energiebronnen weer aantrekkelijker worden. Een combinatie van diverse factoren zorgt er uiteindelijk voor dat de prikkel om te investeren in energie-efficiënte alternatieven afneemt, wat leidt tot vertragingen of zelfs annuleringen van duurzame projecten.

Belangrijke investeringen op het gebied van duurzaamheid lopen vertraging op

De verkoop van warmtepompen – ooit een vast onderdeel van duurzaam bouwen en een groeiende trend – daalde in 2023 met 5%, de eerste daling in tien jaar. Begin 2024 is de verkoop zelfs met 47% gedaald ten opzichte van het voorgaande jaar. Ook bij de installatie van hernieuwbare energiebronnen is er een versnelling ingezet, waarbij sommige projecten vertraging hebben opgelopen als gevolg van hoge kosten voor aansluiting op het elektriciteitsnet en onzekerheid over de regelgeving. Gerecyclede en circulaire bouwmaterialen worden nog steeds toegepast, maar hun marktpenetratie blijft beperkt vanwege de hogere aanschafkosten in vergelijking met traditionele materialen.

Wat staat duurzaam bouwen in de weg?

Simpel gezegd: heel veel. Klanten trekken zich terug omdat ze door praktische obstakels gaan twijfelen aan hun investeringen. Van een tekort aan arbeidskrachten en stijgende kosten tot politieke verschuivingen: er zijn heel wat factoren die het moeilijker maken om duurzaamheid te verkopen.

Hoge kosten en financieringsproblemen

Duurzame oplossingen beloven weliswaar besparingen op de lange termijn, maar vergen ook een aanzienlijke initiële investering. Klanten zijn zich hier terdege van bewust en worden steeds voorzichtiger, vooral in onzekere economische en politieke omstandigheden. Overheidssteun voor groene initiatieven verschilt per land, wat financiële planning op de lange termijn bemoeilijkt. Een nogal belemmerende factor is dat duurzame materialen 20% tot 50% duurder zijn dan conventionele materialen. Ook de financiering remt de invoering af, omdat kredietverstrekkers vaak strengere voorwaarden stellen aan de financiering van groene projecten.

Tekorten aan arbeidskrachten en kennislacunes

Wanneer opdrachtgevers wel willen investeren, is er vaak een tekort aan geschoolde vakmensen om daadwerkelijk duurzame projecten uit te voeren. De bouwsector kent momenteel het hoogste percentage openstaande vacatures in de EU, waarbij het tekort het grootst is in België (45% momenteel, 56% verwacht), Nederland (55% momenteel, 69% verwacht) en Duitsland (55% momenteel, 62% verwacht). Bovendien noemt maar liefst 49% van alle architecten en aannemers een gebrek aan bewustzijn en expertise op het gebied van duurzaamheid als een belangrijke belemmering. Opleidingsprogramma’s worden uitgebreid, maar de acceptatiegraad blijft traag, waardoor er een grote kloof blijft bestaan tussen de eisen op het gebied van duurzaamheid en een deskundig personeelsbestand.

Fig. 2: tekorten aan arbeidskrachten per land, huidige situatie versus verwachte situatie.

Onzekerheid op het gebied van regelgeving en politieke verschuivingen

Het politieke landschap is aan het verschuiven, waarbij sommige regeringen minder prioriteit geven aan duurzaamheidsinspanningen. Landen met een sterk rechts of economisch conservatief beleid hebben de overheidsstimulansen voor duurzaam bouwen teruggeschroefd, waardoor traditionele benaderingen van de sector de voorkeur krijgen en projectontwikkelaars in onzekerheid worden gelaten over toekomstige regelgeving en subsidies. Als we kijken naar mechanismen voor koolstofbeprijzing, is het duidelijk dat deze inconsistent zijn, wat een extra laag van onvoorspelbaarheid toevoegt waardoor bedrijven aarzelen om zich te committeren aan langetermijninvesteringen in duurzaamheid.

Hoe kunnen professionals uit de sector zich aanpassen?

Duurzaamheid is niet per se van de baan, maar er is wel een meer praktische aanpak nodig om de dialoog gaande te houden. Bouwprofessionals kunnen hun kijk op milieuvriendelijkheid bijstellen om deze oplossingen toegankelijker en financieel haalbaar te maken. Dat kan als volgt…

Meer kosteneffectiviteit

Klanten zijn eerder geneigd te investeren als ze onmiddellijke voordelen zien. Een manier om deze voordelen aan te tonen is door gebruik te maken van hybride bouwmaterialen die betaalbaarheid en duurzaamheid met elkaar in evenwicht brengen. Prefab- en modulaire constructies kunnen bijvoorbeeld helpen om materiaalverspilling en arbeidskosten te verminderen, waardoor groene projecten aantrekkelijker worden. Daarnaast kunnen slimme energiebeheersystemen direct rendement op de investering opleveren door de exploitatiekosten te verlagen, wat de initiële projectkosten kan helpen compenseren.

Aandringen op beleidsstabiliteit en stimuleringsmaatregelen

Onzekerheid op beleidsgebied is een belangrijke factor. De sector moet actief in dialoog treden met beleidsmakers om aan te dringen op stabiele, langetermijnstimulansen en gestandaardiseerde regelgeving die een voorspelbaarder investeringsklimaat creëren. Groene financieringsopties – zoals aan duurzaamheid gekoppelde leningen – kunnen bedrijven financiële prikkels bieden om prioriteit te geven aan duurzame werkwijzen.

De kenniskloof aanpakken

Voorlichting is essentieel om de terughoudendheid ten aanzien van investeringen in duurzaamheid te overwinnen. Bouwprofessionals – en ook opdrachtgevers – hebben behoefte aan praktische, op de praktijk gerichte en hands-on voorlichting om weloverwogen beslissingen te kunnen nemen over duurzaamheid. Daarbij zal samenwerking met leveranciers die gedetailleerde, verifieerbare duurzaamheidsgegevens over materialen verstrekken, van cruciaal belang zijn.

Renovatie voorrang geven boven nieuwbouw

Gezien de huidige trends – namelijk de afname van nieuwbouw – vormen renovatieprojecten een realistische en geschikte manier om duurzaamheid onder de aandacht te brengen. Het achteraf aanpassen van bestaande gebouwen met energie-efficiënte oplossingen, zoals verbeterde isolatie en alternatieve energiebronnen, kan leiden tot meetbare vermindering van de CO₂-voetafdruk en prestatieverbeteringen. Het aanpakken van beperkingen in de netcapaciteit is essentieel om de uitbreiding van lokale opwekking van hernieuwbare energie mogelijk te maken.

De kern van de zaak

2030 komt steeds dichterbij en opdrachtgevers in de bouwsector staan voor moeilijke keuzes: hoewel ze het belang van duurzaamheid inzien, zorgen financiële druk op korte termijn ervoor dat ze aarzelen. Dit betekent niet dat de sector stil staat, maar wel dat professionals hun strategieën moeten aanpassen aan het huidige economische en politieke kader.