Waarom trekken opdrachtgevers hun investeringen in duurzaam bouwen terug?

Een paar jaar geleden was duurzaamheid een belangrijke drijfveer in de bouwsector. Projectontwikkelaars en aannemers pasten actief groene technologieën toe en opdrachtgevers waren meer dan bereid om in duurzame oplossingen te investeren. Begin 2025 leek dat enthousiasme echter af te nemen. Gesprekken die vroeger draaiden om het realiseren van net-zero-gebouwen of het gebruik van circulaire materialen verschoven naar kostenbesparingen, de haalbaarheid van projecten en risicobeperking.

Deze gids brengt bevindingen uit de European Architectural Barometer en Contractor Monitor uit 2018–2023 samen met commentaren die in 2025 zijn gepubliceerd. Belangstelling voor duurzaamheid, bereidheid om te investeren en daadwerkelijke projectuitgaven zijn verschillende maatstaven; de hieronder gedateerde bevindingen zijn geen nieuw veldwerk uit 2026.

Deze verschuiving is zorgwekkend – niet alleen voor bedrijven die toekomstbestendig willen zijn, maar ook voor de wereldwijde milieudoelstellingen. Het hier besproken onderzoek laat zien dat belangstelling voor duurzaamheid niet automatisch leidt tot bereidheid om te investeren. Wat zit er achter deze vertraging en wat kan de sector hieraan doen? Dit is wat u moet weten.

De cijfers: belangstelling en investeringsbereidheid

Het uitgangspunt in Q4 2020: verschillen tussen landen

De mate waarin duurzaamheid een rol speelt in projecten van Europese architecten varieert sterk. Toch is in alle landen behalve Polen een meerderheid van de architecten betrokken bij projecten waarin duurzaamheid een van de aspecten is die een rol spelen in het ontwerp. Wat opvalt, is dat een derde van de Poolse architecten in 2020 aangaf het begrip duurzaamheid nog niet te kennen. Hierin liepen Poolse architecten achter op andere landen. Nederland en het Verenigd Koninkrijk liepen juist voor op de andere landen. Daar was meer dan driekwart van de architecten actief betrokken bij projecten waarin duurzaamheid een rol speelde, aanzienlijk meer dan in de andere zes landen.

In veel Europese landen is duidelijk merkbaar dat bij veel projecten rekening wordt gehouden met duurzame oplossingen. Maar in veel gevallen zullen architecten oplossingen moeten voorstellen die niet duurder zijn dan andere, minder duurzame oplossingen. De bereidheid van opdrachtgevers om in duurzaamheid te investeren blijft laag. Hierin is nog geen significante ontwikkeling zichtbaar. Architecten in alle Europese landen ervaren vraag naar duurzame oplossingen vanuit deze partijen, maar slechts één op de vijf opdrachtgevers lijkt ook bereid erin te investeren. De investeringsbereidheid is relatief hoog in Nederland, het Verenigd Koninkrijk en België. Dat biedt een plausibele verklaring voor het feit dat Nederlandse en Britse architecten vaker betrokken zijn bij projecten waarin duurzaamheid een rol speelt.

Hoe de investeringsbereidheid tussen 2018 en 2023 veranderde

Om te peilen hoe duurzaamheid leeft in de Europese bouwsector, vragen we architecten uit acht landen regelmatig of hun opdrachtgevers naar duurzame opties vragen. Duurzame opties zijn vaak duurder. Daarom vragen we architecten ook welk aandeel van hun opdrachtgevers bereid is die prijs te betalen. 

Uit de resultaten van onze European Architectural Barometer blijkt dat het aandeel opdrachtgevers van architecten dat belangstelling toont voor duurzame opties in de afgelopen jaren gestaag is toegenomen. Dat is terug te zien in het afnemende aandeel opdrachtgevers dat niet naar duurzame opties vraagt. Dat aandeel is langzaam gedaald van 27% in 2018 naar 19% in 2023. Architecten zien dat een groot deel van hun opdrachtgevers belangstelling toont voor duurzame opties. 

Belangstelling betekent echter niet dat opdrachtgevers bereid zijn de prijs voor die duurzame opties te betalen. In tegenstelling tot de geleidelijke en consistente ontwikkeling van de belangstelling voor duurzame opties, is de bereidheid om erin te investeren de afgelopen jaren sterk geschommeld. In 2018 rapporteerden architecten dat 35% van hun opdrachtgevers bereid was in duurzame oplossingen te investeren, terwijl dat aandeel twee jaar later sterk was gedaald tot slechts 20%. 

Nadat de dreiging en onrust van de coronaperiode verdwenen, zagen architecten de bereidheid van hun opdrachtgevers om in duurzame opties te investeren langzaam terugkeren, tot 27% in 2022 en 31% in 2023. En daar wordt het interessant, want die groei lijkt vrij beperkt vergeleken met de sterk toegenomen aandacht voor duurzaamheid in het voorafgaande jaar. 

Aannemers en architecten: verschillende klantprofielen

De Contractor Monitor over H1 2023 biedt een afzonderlijk perspectief vanuit aannemers. Dit zijn verschillende professionele steekproeven, niet dezelfde opdrachtgevers die van ontwerp tot uitvoering zijn gevolgd.

Maar hoe zit het met andere belanghebbenden in de waardeketen van de bouw? Om een beter beeld te krijgen van de bereidheid om in duurzaamheid te investeren in de bouwsector, vroegen we ook algemene aannemers uit acht Europese landen in welke mate hun opdrachtgevers naar duurzame oplossingen vragen en bereid zijn erin te investeren. 

Vergelijkbare investeringsbereidheid

Volgens de aannemers die we voor de Contractor Monitor over H1 2023 hebben geïnterviewd, vragen hun opdrachtgevers in 30% van de gevallen naar duurzaamheid en zijn zij ook daadwerkelijk bereid erin te investeren. Dit aandeel verschilt echter per land. Het hoogste aandeel opdrachtgevers van aannemers dat bereid is in duurzaamheid te investeren, vinden we in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Nederland. In Polen is dat aandeel daarentegen slechts 15%. 

Als we de antwoorden van aannemers uit alle landen samen bekijken, is het aandeel van 30% opdrachtgevers dat bereid is voor duurzaamheid te betalen vrijwel gelijk aan het aandeel opdrachtgevers van architecten dat bereid was in duurzame oplossingen te investeren. Het perspectief van aannemers bevestigt dus wat we onder architecten hebben gemeten, in elk geval wat betreft de investeringsbereidheid. 

Opdrachtgevers van aannemers vroegen er minder vaak naar

Hoewel de opdrachtgevers van aannemers en architecten een vergelijkbare bereidheid tonen om in duurzame oplossingen te investeren, is er een aanzienlijk verschil in de mate waarin ze überhaupt naar duurzame opties vragen. In de resultaten over H1 2023 vroegen opdrachtgevers van aannemers in 36% van de gevallen helemaal niet naar duurzame opties. Onder opdrachtgevers van architecten was dat aandeel in 2023 slechts 19%. 

Het lijkt er dus op dat opdrachtgevers van aannemers gemiddeld minder belangstelling hebben voor duurzamere opties dan opdrachtgevers van architecten. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat bij nieuwbouwprojecten vaker rekening wordt gehouden met duurzame opties. Architecten zijn doorgaans vaker betrokken bij nieuwbouw, terwijl aannemers ook vaker renovatieprojecten uitvoeren. Bij renovatie komen duurzame opties doorgaans minder voor of zijn ze minder toepasbaar dan bij nieuwbouw. 

Deze gedachtegang biedt een perspectief op de toepassing van duurzaamheid. Druk op het nieuwbouwsegment, bijvoorbeeld door hogere materiaal- en arbeidskosten of hogere rentetarieven, zou de toepassing van duurzaam bouwen in projecten van zowel aannemers als architecten sterk kunnen belemmeren. Hogere kosten maken investeerders terughoudender, en in veel gevallen vraagt meer duurzaamheid om hogere investeringen. 

Economische onzekerheid in de besprekingen uit 2023–2025

Ook hier kan een economische reden achter zitten. De bouwsector groeide sterk na de pandemie, maar vertraagde daarna enigszins, vooral in het nieuwbouwsegment. Dat is een gevolg van de stijgende kosten van zowel bouwmaterialen als arbeid en van hogere rentetarieven. Daardoor is het ontwikkelen van een nieuw gebouw duurder geworden, wat gevolgen heeft voor de bereidheid om extra te betalen voor duurzamere opties. 

Verandering door crises: het vooruitzicht uit 2025

Rond 2022 nam de aandacht voor duurzaamheid sterk toe, vooral door de oorlog in Oekraïne en de sterk stijgende gas- en energieprijzen. Plotseling draaide de behoefte aan duurzaamheid minder om het klimaat en meer om energieonafhankelijkheid. Wat de aanleiding ook was, de aandacht verschoof naar alternatieven. We maakten gebruik van overheidsstimulansen om af te stappen van systemen op fossiele brandstoffen, wat op korte termijn leidde tot een sterke toename van elektrische verwarming, hernieuwbare energie en energierenovaties.

Toen de energiemarkten stabiliseerden en de gasrekeningen daalden, nam ook de ervaren urgentie af. Begrotingsbeperkingen na de pandemie begrensden de publieke investeringen. Particuliere projectontwikkelaars, getroffen door hoge inflatie en nog hogere rentetarieven, trokken zich terug. In 2024 leidde het wachten op gunstigere omstandigheden tot een afname van de bouwactiviteit in heel Europa, vooral in Duitsland en Frankrijk.

Wat staat duurzaam bouwen in de weg?

Simpel gezegd: heel veel. Klanten trekken zich terug omdat ze door praktische obstakels gaan twijfelen aan hun investeringen. Van een tekort aan arbeidskrachten en stijgende kosten tot politieke verschuivingen: er zijn heel wat factoren die het moeilijker maken om duurzaamheid te verkopen.

Hoge kosten en financieringsproblemen

Duurzame oplossingen beloven weliswaar besparingen op de lange termijn, maar vergen ook een aanzienlijke initiële investering. Klanten zijn zich hier terdege van bewust en worden steeds voorzichtiger, vooral in onzekere economische en politieke omstandigheden. Overheidssteun voor groene initiatieven verschilt per land, wat financiële planning op de lange termijn bemoeilijkt.

Wanneer de kostenraming op tafel komt

De bespreking van de afweging tussen kosten en duurzaamheid uit september 2025 ging over wat er gebeurt tussen de opdrachtomschrijving en de specificatie.

De eerste kostenraming komt binnen en de sfeer in de kamer verandert meteen. Gesprekken die draaiden om impact en waarden veranderen in gesprekken over meerkosten en terugverdientijden. Iedereen begint de spreadsheet af te zoeken naar besparingsmogelijkheden. En duurzame maatregelen worden een begrotingspost. En over begrotingsposten valt te onderhandelen.

De psychologie hiervan is cruciaal. Zodra duurzaamheid als een afzonderlijk pakket wordt gepresenteerd, voelt het optioneel. Als de PV-installatie, hoogwaardigere isolatie of houten gevel onder het kopje “duurzaamheidsverbeteringen” worden geplaatst, betekent dat vaak: “schrap dit als we moeten besparen.”

Levensduurkosten en risico-opslagen

Een belangrijk punt. Projectontwikkelaars dragen de investeringskosten en huurders de exploitatiekosten. Die gescheiden belangen ondermijnen de meeste argumenten. Als u een terugverdientijd van vijf jaar laat zien, maar de ontwikkelaar van plan is over drie jaar te verkopen, maakt dat weinig indruk. Voeg daar de hogere disconteringsvoeten in veel financiële modellen aan toe, en besparingen over 10 jaar lijken niet meer relevant.

Aannemers houden niet van onzekerheden. Als ze niet weten hoe ze iets moeten installeren, verwerken ze dat risico in de prijs. Als de toeleveringsketen beperkt is, komt daar nog meer bij. Als de detaillering nieuw is, rekenen ze extra tijd, waardoor de algemene bouwplaatskosten stijgen. Die risico-opslag laat duurzame opties nog duurder lijken, ook als de basiskosten concurrerend zijn. De omvang van die risico-opslag kan per project en markt verschillen.

Tekorten aan arbeidskrachten en kennislacunes

Wanneer opdrachtgevers wel willen investeren, is er vaak een tekort aan geschoolde vakmensen om daadwerkelijk duurzame projecten uit te voeren. Praktische training en kennis van duurzame materialen kunnen helpen de kloof te dichten tussen de vraag naar duurzaamheid en een deskundig personeelsbestand.

Toepassing van materialen en technologie in het vooruitzicht uit mei 2025

Het gaat niet alleen om de vraag of duurzaamheid wordt nagestreefd, maar ook om wat dat daadwerkelijk betekent en hoe het wordt uitgevoerd. Zelfs onder architecten en aannemers die actief betrokken zijn bij duurzaam bouwen, blijft de toepassing van geavanceerde duurzaamheidsinitiatieven beperkt.

Zo gaf slechts 10% van de aannemers en 8% van de architecten aan materiaalpaspoorten te gebruiken.

Dit zijn de beroepsgroepen die in het vooruitzicht uit mei 2025 worden genoemd; dat artikel vermeldde geen afzonderlijke veldwerkperiode voor deze cijfers.

Hoe kunnen professionals uit de sector zich aanpassen?

Duurzaamheid is niet per se van de baan, maar er is wel een meer praktische aanpak nodig om de dialoog gaande te houden. Bouwprofessionals kunnen hun kijk op milieuvriendelijkheid bijstellen om deze oplossingen toegankelijker en financieel haalbaar te maken. Dat kan als volgt…

Maak de duurzame specificatie beter te verdedigen

Is er een manier om te voorkomen dat duurzaamheid sneuvelt bij kostenoptimalisatie? Misschien. In de praktijk verloopt elke projectonderhandeling anders, en er is geen geheime strategie die bij iedereen werkt. Het enige wat u kunt doen, is nieuwe ontwikkelingen volgen en duurzaamheid ter sprake blijven brengen. En dat is niet onbelangrijk, want zo krijgt duurzaamheid een krachtig en voortdurend pleidooi. U zult sommige mensen overtuigen en ervaring opbouwen. Dit kunt u doen.

• maak duurzaamheid onderdeel van de basisspecificatie, niet van een extra upgrade
• zet modellen voor de totale levensduurkosten naast de investeringskosten, in plaats van ze in een bijlage te verstoppen
• bundel maatregelen; een “duurzame specificatie” waarin isolatie, beglazing, HVAC en hernieuwbare energie samenkomen, is moeilijker uit elkaar te halen
• betrek aannemers vroeg bij het project om de risico’s van ongebruikelijke producten en de bijbehorende risico-opslagen te verkleinen

Meer kosteneffectiviteit

Klanten zijn eerder geneigd te investeren als ze onmiddellijke voordelen zien. Een manier om deze voordelen aan te tonen is door gebruik te maken van hybride bouwmaterialen die betaalbaarheid en duurzaamheid met elkaar in evenwicht brengen. Prefab- en modulaire constructies kunnen bijvoorbeeld helpen om materiaalverspilling en arbeidskosten te verminderen, waardoor groene projecten aantrekkelijker worden. Daarnaast kunnen slimme energiebeheersystemen de exploitatiekosten in de loop van de tijd verlagen, wat de initiële projectkosten kan helpen compenseren.

Aandringen op beleidsstabiliteit en stimuleringsmaatregelen

Onzekerheid op beleidsgebied is een belangrijke factor. De sector moet actief in dialoog treden met beleidsmakers om aan te dringen op stabiele, langetermijnstimulansen en gestandaardiseerde regelgeving die een voorspelbaarder investeringsklimaat creëren. Groene financieringsopties – zoals aan duurzaamheid gekoppelde leningen – kunnen bedrijven financiële prikkels bieden om prioriteit te geven aan duurzame werkwijzen.

De kenniskloof aanpakken

Voorlichting is essentieel om de terughoudendheid ten aanzien van investeringen in duurzaamheid te overwinnen. Bouwprofessionals – en ook opdrachtgevers – hebben behoefte aan praktische, op de praktijk gerichte en hands-on voorlichting om weloverwogen beslissingen te kunnen nemen over duurzaamheid. Daarbij zal samenwerking met leveranciers die gedetailleerde, verifieerbare duurzaamheidsgegevens over materialen verstrekken, van cruciaal belang zijn.

Renovatie voorrang geven boven nieuwbouw

Wanneer de nieuwbouwactiviteit laag is, vormen renovatieprojecten een realistische en geschikte manier om duurzaamheid onder de aandacht te brengen. Het achteraf aanpassen van bestaande gebouwen met energie-efficiënte oplossingen, zoals verbeterde isolatie en alternatieve energiebronnen, kan leiden tot meetbare vermindering van de CO₂-voetafdruk en prestatieverbeteringen. Het aanpakken van beperkingen in de netcapaciteit is essentieel om de uitbreiding van lokale opwekking van hernieuwbare energie mogelijk te maken.

De kern van de zaak

2030 komt steeds dichterbij en opdrachtgevers in de bouwsector staan voor moeilijke keuzes: hoewel ze het belang van duurzaamheid inzien, zorgt financiële druk op korte termijn ervoor dat ze aarzelen. Dit betekent niet dat de sector stilstaat, maar wel dat professionals hun strategieën moeten aanpassen om aan te sluiten bij het huidige economische en politieke kader.