5 trends die de Europese bouw vormgeven: inzichten tot en met 2026

De gesprekken in bouwketen, tijdens bijeenkomsten over de toeleveringsketen en in architectenbureaus in heel Europa gaan steeds dieper. Ze gaan minder over de vraag of de zaken goed of slecht gaan en meer over wat de sector de komende jaren waarschijnlijk zal bepalen: blijvende druk, haalbare kansen en beslissingen die binnenkort genomen moeten worden.

Dit overzicht brengt de oorspronkelijke analyse uit 2024–2025 samen met nieuwere bevindingen uit de European Architectural Barometer en de European Mechanical Installation Monitor 2026. De nieuwste tabel met bouwvolumes hieronder bevat de prognose uit EAB Q2 2026; het gaat niet om definitieve uitkomsten. Eerdere cijfers blijven voorzien van hun onderzoeksperiode, terwijl de installatiebevindingen uit 2026 betrekking hebben op HVAC- en loodgietersbedrijven in zes onderzochte landen.

Het jaar 2024 werd afgesloten met een aangetast vertrouwen als gevolg van personeelstekorten, hoge materiaalkosten, aarzelende klanten, inflatiedruk en schommelingen op de energiemarkt. Dit alles kwam bovenop een afnemende vraag en uitgestelde investeringen. Maar hoewel de indicatoren – op zijn zachtst gezegd – teleurstellend waren, is het onderliggende verhaal genuanceerder… en voor wie goed oplet, leerzaam. Laten we de zaken eens van de basis af bekijken.

1. Marktoverzicht

De bijgewerkte bouwprognose voor 2026

De European Architectural Barometer over Q2 2026 voorspelt bescheiden groei in zeven van de acht weergegeven markten, terwijl voor Frankrijk nog steeds krimp wordt verwacht. Deze prognose is recenter dan de hieronder behouden vooruitblik uit juni 2025.

Bron: European Architectural Barometer Q2 2026, zoals opgenomen in de European Mechanical Installation Monitor 2026, Emerging Trends and Media Orientation, p. 16. De cijfers zijn prognoses van de jaar-op-jaarverandering in het totale bouwvolume, geen waargenomen resultaten over het volledige jaar. Deze tabel geeft geen herziene cijfermatige prognose voor 2027.

Het perspectief van installateurs in 2026

De European Mechanical Installation Monitor 2026 biedt een recenter beeld vanuit HVAC- en loodgietersbedrijven. In interviews in maart en april 2026 verwachtte 40% dat de wereldeconomie in 2027 zou verslechteren, terwijl 16% een verbetering verwachtte. Hun eigen bedrijven leken veerkrachtiger in de afzonderlijke vooruitblik voor 2026: 25% verwachtte groei, 49% stabiliteit en 17% een daling; 9% wist het niet.

De orderportefeuilles bedroegen gemiddeld 6,6 maanden, tegenover 5,4 maanden in de vergelijking met Q1 2025 in het rapport. Deze cijfers beschrijven verwachtingen en geboekt werk op het moment van het interview, niet de gemeten bouwproductie over een volledig jaar. Het onderzoek omvatte 880 installatiebedrijven in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Polen, Nederland en België. Het gemiddelde van deze zes landen is geen naar marktomvang gewogen schatting voor heel Europa.

De eerdere marktcontext van 2024–2025

De bouwsector stagneerde in 2024 niet alleen… hij kromp ook. En Europa voelde de gevolgen daarvan. Wat verschilde, was de mate van krimp en het relatieve succes bij het opvangen van de klap. De veranderingen in het bouwvolume ten opzichte van vorig jaar waren in de meeste grote markten negatief: Duitsland kende een ontwikkeling van -4,5%, Frankrijk volgde op de voet met -4,4%, Polen met -4,3%, terwijl enkele markten positief bleven (Italië 0,2%, het Verenigd Koninkrijk 1,2% en Spanje 2,5%).

De oorzaken waren van algemene aard: hoge rentetarieven, dure bouwmaterialen, een krappe arbeidsmarkt en geopolitieke onzekerheid. Dit had vooral grote gevolgen voor de nieuwbouwactiviteiten, terwijl de renovatiemarkt zich dankzij regelgeving en energie-efficiëntieprogramma’s beter staande hield.

De vooruitblik voor 2025 zoals gepubliceerd in juni 2025

De vooruitzichten voor 2025 verbeterden licht, maar zeker niet overal in gelijke mate. Voor Duitsland, Frankrijk en Polen werd een voortzetting van de negatieve ontwikkeling verwacht, terwijl voor Spanje een groei van 4%, voor Italië van 2% en voor het Verenigd Koninkrijk van 1% werd voorspeld. Waaraan kunnen we dit toeschrijven?

• dalende rentetarieven stimuleren de vraag naar nieuwbouw
• een sterkere renovatiemarkt
• een lichte stijging in de verbeteringen op het gebied van duurzaamheid
• lagere materiaal- en bouwkosten
• verwachte stijging van de overheidsuitgaven

Toch was het algemene beeld voor 2025 er een van gematigde verbetering, niet van een heropleving.

Fig. 1: verandering van het bouwvolume in 2024 en prognose voor 2025 per markt.

2. Personeelstekort – een structurele uitdaging

Het onderzoek onder werktuigbouwkundige installatiebedrijven uit 2026 geeft deze structurele uitdaging een actuele, sectorspecifieke maatstaf: 59% van de onderzochte HVAC- en loodgietersbedrijven meldde een personeelstekort. De landresultaten liepen uiteen van 40% in het Verenigd Koninkrijk tot 77% in Duitsland, met 51% in Frankrijk, 64% in Polen, 70% in Nederland en 56% in België. Uit een aanvullende vraag bleek dat 61% de komende vijf jaar tekorten verwachtte. Dit zijn aandelen bedrijven die een tekort melden of verwachten, geen percentages ontbrekende werknemers.

Eerdere bevindingen onder verschillende bouwberoepen

De volgende cijfers per land en beroepsgroep werden aangehaald in het overzicht uit juni 2025. Ze betreffen afzonderlijke onderzoekspopulaties en vormen geen gecombineerd percentage voor de Europese beroepsbevolking.

De druk op de arbeidsmarkt neemt niet af, en de meeste bouwbedrijven beschouwen dit niet langer als een conjunctureel probleem, maar als een chronische operationele beperking. Hiermee wordt actief rekening gehouden bij de planning, de prijsstelling en de uitvoeringsmodellen. Het tekort aan vakmensen is geen speculatie. Het is meetbaar en wijdverbreid; bijvoorbeeld:

• Duitsland: 89% van de schilders en 76% van de installateurs meldt een tekort aan arbeidskrachten
• Nederland: 69% van de architecten en 67% van de aannemers
• Italië: 47% van de schilders, 37% van de installateurs

Dit beschrijft de kwantitatieve personeelstekorten. Daarnaast dreigt een kwalitatief tekort. Het naderende pensioen van ervaren werknemers, met veel dienstjaren en diepgaande kennis, en de instroom van minder ervaren en praktisch opgeleide werknemers vormen grote uitdagingen nu gebouwen en installaties complexer worden en juist meer kennis en vaardigheden vragen.

Een belangrijke manier waarop veel betrokkenen denken op korte termijn het personeelstekort te kunnen bestrijden, is door niet-gekwalificeerd personeel aan te nemen en op te leiden. Veel andere sectoren met personeelstekorten volgen echter dezelfde strategie. Bovendien kost het veel tijd om niet-gekwalificeerd personeel op te leiden en productief te maken, wat het tekort op korte termijn verder vergroot. Zijn er dan geen andere oplossingen? Die zijn er zeker, en één daarvan komt bij de volgende trend aan bod.

• kostenimpact – de uurtarieven stijgen, wat de kostendruk op de toch al dure bouwprojecten nog verder opvoert
• capaciteitsknelpunten – langere doorlooptijden en minder flexibiliteit om de productie op te schalen
• productiviteitsverlies – een discrepantie tussen vraag en aanbod op het gebied van vaardigheden en een overhaaste inwerking van minder ervaren werknemers leiden tot een lagere algehele efficiëntie
• vertraging van innovatie – hoge werkdruk dwingt tot een focus op de korte termijn (waardoor er minder ruimte is om te investeren in opleiding of systeemveranderingen)

Maar het gaat niet alleen maar bergafwaarts. Er is een groeiende belangstelling voor gemechaniseerde oplossingen (robotica, automatisering, AR en AI, mechanisch sproeien en printen). De vraag naar geprefabriceerde systemen neemt toe als manier om de risico’s van werkzaamheden op de bouwplaats te verminderen. Aannemers bieden betaalde opleidingen aan en formaliseren het inwerkproces om het personeelsbestand weer op te bouwen. De markt corrigeert zichzelf dus misschien niet, maar dit verandert wel de manier waarop projecten worden opgezet, bemand en uitgevoerd.

3. Prefab – productiviteit en aansluiting op het project

De toepassing van prefab vlakte af door een daling van het aantal nieuwbouwvergunningen, niet door een gebrek aan belangstelling of voordelen. Naarmate de nieuwbouw terugliep, namen ook de mogelijkheden af om prefab op grote schaal toe te passen.

Door het tekort aan arbeidskrachten zien aannemers zich genoodzaakt op zoek te gaan naar snellere, efficiëntere methoden. Prefab biedt hier een oplossing. Alleen al de voordelen op het gebied van arbeidskrachten maken het aantrekkelijk, vooral nu het tekort aan vakmensen op de bouwplaats steeds groter wordt. Prefab kan helpen de oplevering te vereenvoudigen, de kosten te beheersen en de bouwtijd te verkorten. Tegenwoordig wordt er vooral gewerkt met basiselementen – panelen, profielen en standaardmodules. Geavanceerdere vormen, zoals plug-and-play-systemen en volledig volumetrische eenheden, worden nog steeds te weinig gebruikt, voornamelijk vanwege de complexiteit, ontwerpbeperkingen en logistieke problemen.

Om de voordelen van prefabricage volledig te benutten en de productiviteit in de bouwsector te verhogen, is een verschuiving naar meer geïndustrialiseerde processen noodzakelijk. Dat vraagt om meer gebruik van geavanceerde prefabpanelen en volumetrische oplossingen die op industriële wijze worden geproduceerd. De meeste “eenvoudigere” vormen van prefab komen feitelijk neer op buiten de bouwplaats bouwen op dezelfde manier als op de bouwplaats. Dat levert niet de grote productiviteitssprongen op die nodig zijn. Daarvoor zijn geavanceerdere vormen van geïndustrialiseerde prefabproductie nodig.

Om geavanceerdere vormen van geïndustrialiseerde prefab aanzienlijk te laten groeien, moet de sector bestaande belemmeringen overwinnen, waaronder technologische beperkingen en naleving van regelgeving. Daarnaast is meer digitalisering nodig om geavanceerdere vormen van prefab mogelijk te maken.

De bevindingen onder HVAC- en loodgietersbedrijven uit 2026 laten ook zien waarom toepassing en gebruiksintensiteit van elkaar moeten worden onderscheiden. Van de 880 onderzochte installatiebedrijven gebruikte 43,3% prefab. Onder de 380 prefabgebruikers werd het gemiddeld in 26,7% van de projecten toegepast. Het projectcijfer heeft dus betrekking op bestaande gebruikers; het is niet het aandeel van alle installatieprojecten of van alle bouwprojecten.

Voor gedateerde reeksen over toepassing door architecten en aannemers, systeemtypen en verwachtingen rond gebouwhoogte, zie onze gids over prefabtrends.

4. BIM en digitale toepassingen – groeiend, maar ongelijk verdeeld

De European Architectural Barometer over Q4 2025 laat verdere groei zien bij architectenbureaus: 53% van de onderzochte bureaus gebruikte BIM, terwijl BIM in 32% van hun totale projecten werd toegepast. De overeenkomstige cijfers voor 2023 waren 45% en 25%. Deze reeks uit acht landen omvat 926 architectenbureaus met minstens twee voltijdequivalenten. Toepassing door bureaus en gebruik in projecten meten verschillende zaken; 53% mag niet worden gelezen als het aandeel projecten.

Werktuigbouwkundige installateurs bevinden zich in een andere fase. In het onderzoek van maart–april 2026 kende 51% BIM en gebruikte 15% het. Onder de 132 BIM-gebruikers genereerden BIM-projecten 21% van de omzet. Deze cijfers gaan over HVAC- en loodgietersbedrijven en een omzetmaatstaf; ze mogen daarom niet worden samengevoegd met de percentages voor toepassing door architectenbureaus of gebruik in projecten.

Hoe digitalisering dit punt bereikte

Al jaren wordt BIM aangeprezen als oplossing voor coördinatieproblemen, verspilling en inefficiëntie in het bouwproces. Maar de werkelijkheid is genuanceerder dan de krantenkoppen doen vermoeden: ja, het wordt algemeen erkend. Ja, het wordt toegepast. Maar niet altijd optimaal.

Decennialang bleef het ontwerpproces in de bouw sterk afhankelijk van papier. Nieuwe digitale ontwerpmethoden verbeterden de kwaliteit van ontwerpen en maakten complexere ontwerpen mogelijk. CAD-software veranderde de sector, maar die verandering verliep relatief langzaam en benutte het enorme potentieel van digitalisering in de bouw nog niet.

Met de ontwikkeling van BIM (Building Information Modelling) is veel meer mogelijk. Ook bij complexere ontwerpen kunnen meer partijen worden betrokken en kan het ontwerpproces worden gekoppeld aan kosten, planning en tal van andere onderdelen.

Building Information Modelling (BIM) is een duidelijk voorbeeld van digitale innovatie die de bouwpraktijk verandert. Het eerdere onderzoek dat in maart 2024 werd besproken, kwam uit op ongeveer 45% BIM-gebruik onder architecten. Meer dan driekwart van de Nederlandse architecten gebruikte BIM, tegenover 32% van de Italiaanse architecten. De nieuwere resultaten over Q4 2025 zijn 78% voor Nederland en 46% voor Italië. Het verschil blijft groot, maar de datums zijn belangrijk bij het vergelijken van de toepassing.

Hoewel BIM-gebruik onder Europese architecten relatief hoog is, blijft het gebruik van geavanceerdere functies (4D en 5D) beperkt. Bovendien is LOD 300 het meest gespecificeerde detailniveau (Level of Detail).

Wat is dan het echte probleem? Het ligt niet aan de software. Het gaat om opleiding. Het gaat om de bedrijfscultuur. Het is de projectstructuur. BIM kan meer dan alleen het ontwerp coördineren – het kan ook prijsbepaling, logistiek, duurzaamheid en prestaties na de oplevering samenbrengen – maar daarvoor moeten bedrijven ophouden het als een tekentool te zien en het gaan behandelen als een platform voor de manier waarop ze hun werk plannen en uitvoeren.

Veranderende rollen in de besluitvorming

Het besluitvormingsproces in de bouw verandert. Historisch vervulden architecten de rol van bouwmeester, met zeggenschap over alle aspecten van een project. Veranderende omstandigheden, waaronder complexere gebouwen en een grotere invloed van andere betrokkenen, geven die rol een nieuwe invulling. Architecten richten zich steeds meer op projectmanagement en geven prioriteit aan esthetisch ontwerp en materiaalkeuze boven merkvoorkeuren.

Deze verschuiving weerspiegelt bredere trends naar gezamenlijke besluitvorming en een grotere betrokkenheid van belanghebbenden. “Nieuwe” partijen, zoals grote prefabproducenten en innovatieve bouwbedrijven die ontwerp en uitvoering combineren, verkleinen de centrale rol van architecten verder. Bovendien zijn eindgebruikers of opdrachtgevers sterker betrokken bij het ontwerp- en bouwproces.

De toenemende complexiteit van de besluitvorming en het grotere aantal partijen dat eerder aan tafel zit, vragen ook om betere samenwerking. Ook hierbij is BIM een belangrijk hulpmiddel.

Opkomende technologie: het architectenperspectief uit Q2 2024

Dit alles – en meer – behandelden we in het rapport European Architectural Barometer Q2 2024, waarin we oplossingen nader bekeken die grote invloed op de sector zullen hebben. Het rapport, gepubliceerd in augustus, bevat inzichten uit 8 Europese landen en beschrijft waarop architecten zich de komende tijd richten.

De bouwsector staat erom bekend traditioneel te zijn en zich langzaam aan te passen. Wanneer architecten wordt gevraagd wat de sector aanstuurt, denken zij aan gevestigde trends: duurzaamheid (22%), materiaalefficiëntie (20%) en productie buiten de bouwplaats (14%), terwijl innovatieve technologie nog terrein moet winnen. AI stond bijvoorbeeld op de 6^e plaats bij verwachte trends, en slechts 11% noemde het spontaan. Hoewel onze cijfers 6-7 opkomende trends laten zien die een decennium in de bouw zullen vormgeven, noemen veel architecten – ongeveer 70% wanneer hiernaar wordt gevraagd – ook andere factoren dan die in het overzicht.

Ondanks de aandacht voor AI, drones, nanotechnologie, augmented reality, robotisering, blockchain en 3D-printen houden architecten deze technologieën aan de zijlijn. Op grotere schaal krijgen de meeste weinig aandacht. Alleen IoT staat op de 6^e plaats bij lopende projecten: 29% van alle Europese architecten zegt dat hiermee al sterk of zeer sterk rekening wordt gehouden in hun projecten. De trends die eraan voorafgaan, zijn strengere regelgeving (61%), groene gebouwen (55%) en productie buiten de bouwplaats (37%). Andere technologieën, zoals blockchain, robotisering en nanotechnologie, lijken nog ver weg. Meer dan 50% van de architecten zegt bij een directe vraag hiermee helemaal geen rekening te houden.

Deze bevindingen beschrijven wat architecten in Q2 2024 noemden of overwogen. Het zijn geen actuele toepassingspercentages voor AI, robotica of andere technologieën.

5. Duurzaamheid – groener bouwen?

Door toenemende zorgen over klimaatverandering en uitputting van grondstoffen krijgt duurzaamheid meer aandacht in de bouwsector. Het verminderen van de CO₂-uitstoot en het verbeteren van de energie-efficiëntie staan centraal in duurzaamheidsinitiatieven. Wetgeving om duurzaam bouwen te stimuleren onderstreept die verschuiving. Ondanks het groeiende bewustzijn en de druk vanuit regelgeving verloopt de toepassing echter geleidelijk. De intrinsieke motivatie van belangrijke betrokkenen loopt vaak achter op wettelijke vereisten, wat brede toepassing belemmert. Ook de hoge kosten van extra duurzaamheid blijven een belemmering.

De bevindingen voor werktuigbouwkundige installaties uit 2026 geven die spanning een cijfer. HVAC-installateurs en loodgieters meldden dat in 33% van de projecten rekening werd gehouden met duurzaamheid, tegenover 40% in de onderzoeksronde van 2025. Dit is een gerapporteerd projectaandeel binnen die branche, geen maatstaf voor de bereidheid van consumenten om te betalen of voor het aandeel van alle Europese bouwprojecten.

Belangstelling en investeringen van opdrachtgevers

Duurzaamheid is een standaardgespreksonderwerp geworden: het staat in aanbestedingsdocumenten, in presentaties voor klanten, in subsidievoorwaarden en op verpakkingen. Maar bij de uitvoering – en nog belangrijker, bij investeringen – kan de daadwerkelijke opvolging beperkter zijn.

Voor het onderscheid tussen duurzame ambities en investeringsbeslissingen, zie onze analyse van investeringen door opdrachtgevers in duurzaam bouwen.

Materiaalkeuzes en circulariteit

Voor de verwachtingen over materiaalgebruik uit Q1 2024 en de verschillen tussen landen, zie onze analyse van materiaalgebruik in de bouw.

Bronnen voor de nieuwe cijfers: European Mechanical Installation Monitor 2026, Emerging Trends and Media Orientation, pp. 17–18 en 21–25; European Architectural Barometer Q4 2025, BIM and New Digital Tools, pp. 53–55. Het installatieonderzoek gebruikte in elke ronde afzonderlijke steekproeven en bracht bedrijfsgrootteklassen binnen landen in evenwicht. Eerdere paragrafen behouden hun vermelde onderzoeksdatums.

Conclusie

Dit alles vertaalt zich in een slimmere afbakening van projecten, strakkere coördinatie, beter gebruik van technologie en een realistische financiële planning. Met andere woorden: kennis. Dus als u de trends nader wilt bekijken of gegevens nodig hebt die specifiek op uw markt zijn toegespitst, bekijk dan de rapporten van USP, die zijn afgestemd op elke schakel in de bouwketen.